.
1- بەڕێوەبەری یانە Hemn Zanko لە کوردستان بە ئمێڵی ( hemn_kurdzhin@yahoo.com ) ..
ژمارەی مۆبایل ( 07501554846 ) .
2- بهڕێوهبهری گشتی ( ReKaN ) له ئهوروپا به ئیمێڵی ( Rekan_uk@hotmail.com ) ، ژماره تهلهفوونی( 00447754007706) .






بابهته گرنگهکانی بهکارهێنانی یانه












باشترين رِيَكاكانى بةيوندى و بةروةردةى مندالَ
وةركيَرِانى لة فارسيةوة / وريا وهاب شوانى
قؤناغى قوتابخانة لة رِووى ثةروةردة و فيَركردنةوة , باشترين قؤناغة . لةم قؤناغةدا لة لايةكةوة مندالَ ئاسوودةيى و ئاراميةكى هةية و لةلايةكى ترةوة تايبةتمةندى دةروونى مندالَ ئامادةيى تةواوى بؤ قبولَكردنى ثةروةردة و فيَربوون تيَداية .
لةم قؤناغةدا دايك و باوك دةبيَت بةو ثةرِى طرنطييةوة مندالَةكانيان ثةروةردة بكةن بؤ ئةوةى زؤرترين سوود لة ئارامى و ئاسودةييةى ئةم قوناغةى مندالَ وةربطرن و ئةوة لةبير نةكةن كة ئاسودةيى ئةم قؤناغة ئاسودةيى ثيَش تؤفانة و مندالَ لة كؤتايى ئةم قؤناغةدا لة سةرةتاى طؤرِانى كتوثرِى ثيَطةيشتنى داية و دةضيَتة باريَكى نائارامى و هةلَضوونةوة ئةطةر ثةروةردةى فيكرى و سؤزدارى و ئةخلاقى مندالَ لةم قؤناغةدا بة دروستى ئةنجام نةدريَت , ئةوا لة قؤناغى لاويَتى دا رِووبةرِووى طيرو طرفتيَكى زؤر دةبيَتةوة كة ثيَدةضيَت ضارةسةركردنيان ئانى نةبيَت .
قوتابخان و مندالَ
لةسةرةتاى ئةم قؤناغةدا مندالَ دةضيَيتة ذينطةيةكى نوىَ وة كة جياوازة لة ذينطةو ضوار ضيَوةى مالَةوة . هةتا ئةم كاتة مندالَ لة ضوارضيَوةى مالَةوة هيض طرفتيَكى طرنطى بؤ سازان لةطةلَ دةوروبةردا نةبووة , بة تايبةتى كة ليَبورديى تاكةكانى مالَةوة كارةكانى بؤ ئةو ئاسان كرد , بةلاَم لة ضوار ضيَوةى قوتابخانةدا بؤ رِيَكةوتن و سازان لةطةلَ دةوروبةريدا , دةبيَت هةولَيَكى زياتر بؤ ئةوةى لة نيَو هاورِيَيانيدا جىَ ى خؤى بكاتةوة , ئةم هةولَ و كؤششة نويَية بة زؤرى هةندىَ رِيَطر ديَتة رِىَ ى كة كاريَطةرى بؤ سةر ثةروةردى كؤمةلاَيةتى مندالَكة دةبيَت .
مندالَ لةم قؤناغةدا ئارةزوويةكى زؤرى بؤ هاورِيَيةتى لةطةلَ هاوتةمةنكانيدا هةية و ئةم كارةش لة ضوار ضيَوةى مالَةوة مومكين نية , ئةطةر هةموو ثيَداويستىيةكانيشى لة مالَةوة بؤ دابين بكريَت , ديسانةوة مندالَ ثيَويستى بة قوتابخانة هةية , ضونكة ذيان لةطةلَ هاوتةمةن و ثيَكةوة ذيانى كؤمةلاَيةتى بة هةموو تايبةتمةنديةكان و كاريطةرى و ئامانجةكانى شتيَكة هةرطيز مالَةوة ناتوانيَت دابينى بكات .
يةكيَك لة طرنطترين ئةو هةنطاوانةى بؤ داهاتووى مندالَةكةتان دةينيَن , هةلَبذاردنى قوتابخانة ياخود ئةو شويَنيَكى طونجاوى ثةروةردةيى وردبن و لةوة دلَنيابن كة قوتابخانة ياخود ئةو شويَنةى هةلَتان بذاردووة , شويَنيَكة مندالَكةتان ئةو شتةى ئيَوة دةتانةويَت فيَرى دةبيَت و ئةو ثةروةردةية لةطةلَ ئةو ثةروةردةيةى مالَةوةدا طونجاوة .
ئةم بةثرسياريتى ية لة ئةستؤى ئيَوةداية كة مالَيَكى طونجاوى بؤ دروست بكةن ,مالَ شويَنيَكة كة دلَى مرؤظى تيَداية مالَ شويَنيَكة تيايدا عيشق و ئاسودةيى دةكةين و وةكو مندالاَن دةثشكوين و شويَنيَكة هةرطيز لة لة يادى ناكةين و شويَنيَكة دلَى ثةروةردة لةويَية .
مالَةوة و قوتابخانة تةواوكةرى يةكترن .
لةم قؤناغةدا مالَةوة و قوتابخانة رِؤلَى تايبةتى خؤيان هةية . لة مالَةوةدا ثةيونديةكان سنوردارتر و سؤزى زياترة بةلاَم ثةيوةنديةكان لة قوتابخانةدا كؤمةلاَيةتى ترة , ئةم دوو شويَنة واتة مالَ و قوتابخانة , لة رِووى دابينكردنى بارى ثيويست بؤ طةشةى مندالَ .تةواو كةرى يةكترن و دةبيَت هاوكار يارمةتيدةرى يةكتربن , لةبةرئةوة هاوكارى دايك و باوك لةطةلَ مامؤستايانى قوتابخانة و بة ثيَضةوانة و بة ثيَضةوانةشةوة طرنطى تايبةتى خؤى هةية .
لة كؤمةلَطاى ئيَمة دا بة طشتى ثةيوندى دايك و باوك لةطةلَ قوتابخانةدا زؤر لاوازة ليَكؤلَينةوكان ئةوةيان دةرخستووة :( لةو قوتابخانانةى كة دايكان و باوكان كة كةمتر ثةيوةنديان بة قوتابخانةوة كردووة , خويَندكارانى رِووبروى طرفتى ئةخلاقى زياتر بوونةتةوة )
زؤربةى خيَزانةكان لةو باوةرِةدان ئةطةر مندالَةكةيان بةرةو قوتابخانة نارد , ضيدى ئةركةكانى خؤيان بةرامبةرى ئةنجام داوة و ئيتر ثيَويست بة بةشدارى كردن و هاوكارى كردنيان لةطةلَ قوتابخانة ناكات .
لةكاتيَكدا هةم لة بوارى فريَركردن و هةم لة بوارى ثةروةردةيدا ثيَويست بة هاوكاريكردننى مامؤستايان و ئةنجومةنى قوتابخانة دةكات . (مؤريس رايس )ى فةرةنسى دةلَيَت (ويست و ئارةزووى هةموومان ئةوةية كة دةرطاكانى مالَةوة بة رِووى قوتابخانة و دةرطاكانى قوتابخانة بة رِووى مالَةوةدا ئاوالاَ بيَت . مالَةوة و قوتابخانة بة تةنهايى ناتوانن مندالَ بة تواوى ثةروةدرة بكةن )
ضؤن تواناى بيركردنى مندالَ طةشة ثيَبدةيت .
* زوو نوستن : مندالَ لة شةودا ثيَويست دةكات (8) كاتذميَر بخةويَت بؤ ئةوةى ميَشكى هةميشة ئامادةوكراوة بيَت , بةشداريكردن لة ميوانيدا و زوو نةنوستن ئةنجامةكةى ئةوةية كة هةموو رِؤذيَك دةبيَت مندالَكة بة زؤر لة خةو هةلَسيَنن و نانى بةيانيانيش بة ثةلة بخوات . ئةطةر ئةم كارة لةطةلَ مندالَكةتان دا بكةن ئةوا ئةنجام طةليَكى نالةبارى لىَ دةكةويَتةوة . لة بةر ئةوة دروست بيركردنةوة بؤ مندالَكةتان زؤر طرنطة .
*خوطرتن بة زووهةلَسان لة خةو :
زوو هةلَسان لة خةو بة هؤى زوو نوستنةوة ية . بة يانيان بؤ خؤى كةشيَكى تايبةت هةية كة ئارامى و بىَ دةنطى بةيانيان بيرى مندالَ ضالاك دةكات .
*نان خواردنى بةيانيان :
نان خواردنى ثيَكةوة ,طورِو تينيَكى تايبةتى بة مندالَ دةبةخشيَت دةبيَت بة شيَوةيةكى وةها بةرنامة رِيَذى بكريَت كة نانى بةيانيان لة ئاراميدا بخوريَت و بؤ هةرس كردنى ماوةيةكى باشمان لةبةردةم دابيَت و لةكاتى نان خوارنةكةدا دةتوانين ضاويَك بة بةرنامةكانى ئةو رِؤذةدا بخشيَنن و بؤ مندالَكةتان باس بكةن و بةم شيَوةية مندالَكةتان هةوالَة نؤييةكان دةبيستيَت و ثاشان دةتوانين بيرورِاى مندالَةكةتان لةو بارةيةوة بثرسن و لةبارةيةوة طفتوطؤبكةن . .
*وانةكانىقوتابخانة :-
ئيش كردن و خويَندنةوة , بةبىَ يارى مندالَكةتان ماندوو دةكات , بوار بدةن مندالَكةتان لةطةلَ هاورِيَكانيدا يارى بكات ئةمة بؤ توانايية كؤمةلاَيةتيةكانى مندالَ ثيَويستة . دةتوانن (15 بؤ 20 ) خولةك يارمةتى مندالَةكةتان بدةن بؤ نوسينةوةى دةرسةكانى بةلاَم بؤ مةنوسنةوة .
*نان خواردنى شيَوان:شويَنيَك بؤ طفتو طؤ كردن كة لةم كاتةدا مندالَ بةباس كردنى ئةزموون و كاروضالاكيةكانى رِؤذانةى سةرطةرمتان دةكات , بة وردى طوىَى لىَ بطرن و دةست خؤشى لىَ بكةن بؤ ئةو سةركةوتنانةى لةو رِؤذةدا بةدةستى هيَناوة .
*كاتى نووستن :-
كاتى نووستن زؤر ئارام و ئاسودة بيَت , كاتى نووستن كاتى لة باوةش طرتن و سؤزو خؤشةويستى و هةست كردن بة ئاسودةيى ية . كاتيَكة دةبيَت دلَنياى بكةنةوة كة خؤشتان دةويَت . دةتوانن لةم كاتةدا بة دةنطى بةرز ضيرؤكى بؤ باس بكةن .
*خويَندنى شةوان :كاتيَك مندالَةكات ئةو شتانةى كة دةبيَت لة مالَةوة بينوسيَت و بيخويَنيَت ثيَويستى بة شويَنيَكى ئارام هةية كة لةو ثةرِى بىَ دةنطى و بةبىَ دةنطة دةنطى دةورو بةر كارةكانى خؤى ئةنجام بدات لة شويَنى نوستن ياخود لةبةردةم تةلةفزيوندا دةرس بخويَنيَت , خويَندن لةم كاتانةدا ناهيَلَيَت مندالَ هةموو هؤشيَكى لاى خويَندنةكةى بيَت .
*خويَندنةوة جطة لة كتيَبى قوتابخانة :
خويَندنةوةى كتيَبى تر جطة لة كتيَبةكانى قوتابخانة واى لىَ دةكات بخويَنيَتةوة و بؤ خؤى ليَكؤلَينةوة بكات , و بؤ مندالَ ثيَويستة . سةرةتا دةبيَت فيَرى بكريَت ضؤن دةتوانيَت سوودى لىَ وةربطريَت . كاتيَك دةربارةى شتيَك ثرسيارتان لىَ دةكات , ثيَويستة لةسةرتان بة دةرخستنى بايةخى رِؤذانةى ئةو شتة بة هاو نرخى ئةو شتةى بؤ دةربخةن بةلاَم هةرطيز بةطةرِان بةدواى وةلاَمى ثرسيارةكانيدا تيكةى ئامادة كراو مةخةنة دةميةوة , ئةو كتيَبانةى كة بؤ مندالَ ثيَويستة فةرهةنطى وشة , دائرة المعارف و ضيرؤك و ....
*كتيَب و مندالَ
طومان لةوة دانية كة خويَندن ثيَويستى يةكى حةتمى ية . ئيَستا كاتى ئةوة هاتووة كة كتيَبخانةيةكى بؤ مندالَةكةتانبنيات بنيَن
مندالَةكةتان هان بدةن كة لةطةلَتاندا بؤ كتيَبخانة بيَت و بؤ خؤى كتيَب هةلَبذيَريَت , دةتوانن هاوكارى مندالَةكةتان بكةن بؤ ئةوةى بةشدارى بلاَوكراوة و طؤظارى مندالاَن بكات و هةركاتيَك كة ذمارةيةكى ليَدةرضوو بؤى بكرِن و كاتيَك ناوى مندالَةكةتان لةسةر بلاَوكراوةكة دةبينن هةست بة خؤشحالَ دةكةن و بة مندالَةكةتان دةلَيَن : تؤ ئيتر بؤ خؤت خاوةنى كةسيَتى تايبةتى خؤتى و ئةم بلاَكراوةية تايبةتة بة تؤ , دةتوانن هانى بدةن بؤ ئةوةى ضيرؤك و ويَنة بؤ بلاَوكراوة بنيَريَت بةم رِيَطةية بيرى مندالَةكةتان فراوان دةبيَت .
*بوارةكانى خويَندنى مندالَ لة قوتابخانة :-
بةو ثيَيةى كة قؤناغى سةرةتايى يةكةم قؤناغى خويَندنى مندالَ . طرنطى تايبةتى خؤى هةية و كاريطةرى لة سةرضارةنووسى دةبيَت بؤ سةركةوتنى لة وانةكاندا دةبيَت رِةضاوى ئةم خالاَنةى لاى خوارةوة بكريَت :-
1-نابيَت بةردةوام مندالَ لة كةوتن و شكست خواردن لة وانةكانيدا بترسيَنن . ترس لة كةوتن و شكست رِيَطرة لة سةركةو تنةكانى و واى لىَ دةكات لة ثرسيار و ليَكؤلَينةوة بترسيَت .
2-ئةطةر مندالَ لةوانةيةكدا طرفتى هةية و تيايدا لاوازة , دةبيَت بة هاوكارى مامؤستاكةى هةولَ بؤ ضارةسةركردنى بدةن بؤ ئةوةى رِؤذ بة رِؤذ لاوازيةكةى زياتر نةبيَت .
3- مندالَ دةبيَت فيَرى ئةوة بيَت كة هةموو مرؤظيَك لةوانةية بؤ طةيشتن بة مةبةست و ئامانجى , رِووبة رِووى طيرو طرفت بيَتةوة و بة ثةلة نةطاتة ئامانجةكةى , لةبةر ئةوةى لةكاتى شكست خواردندا دةبيَت هةولَى دووبارة بداتةوة و تووشى دلَ ساردى و بىَ هيوايى نةبيَتةوة .
4- ثيَش ئةوةى مندالَكةتان سةر زةنشت بكةن بةوةى كة لة شتيَكدا شكستى خواردووة , دةبيَت هانى بدةين بؤ ئةوةى سةركةوتن بة دست بهيَنيَت بؤ ئةوةى برِواو متمانة بةخؤبوون لة مندالَدا لاواز نةبيَت .
5- هةموو رِؤذيَك ضةند خولةكيَك تةرخان بكةن بؤ ئةوةى بة تةنهايى لة طةلَيدا قسةبكةن ئةويش لةبارةى قوتابخانة و ثؤل و وانةكانيةوة , لةبةرامبةر قسةكانيدا نابيَت كةمترخةيمان ثيَوة ديار بيَت و ثيَويستة طويَطريَكى باش بيَن . بؤ ئةوةى ئةوانيش شيَوازى دروستى ثةيوةندى لةطةلَ دةوروبةردا فيَرببن .
6-ثةيوندى لةطةلَ دةوروبةردا هونةريَكة كة دةبيَت هةموو مرؤظيَك فيَرى بيَت بة تايبةتى مندالاَن لة سةرةتاوة دةبيَت فيَرى ئةم هونةرة بن , يةكيَك لة جؤرةكانى ثةيوةنديكردن , ثةيوةندى كردنة لة رِيَطةى طفتو طؤوة . مندالَ دةبيَت فيَربيَت ضؤن لةطةلَ دةوروبةرةكةيدا قسة بكات لة ض جؤرة ووشة طةليَك سوود وةربطريَت و بة جؤريَك دةرى ببرِيَت . ضؤن طوىَ لة بةرامبةرةكةى بطريَت و ... زؤريَك لة خةلَكى ناتوانن طوىَ لة قسةكانى بةرامبةرةكةيان بطرن و بةردةوام بة بضرِاندنى قسةكانى بةرامبةرةكةى , سةرى قسة دةطريَتة دةست و دةست دةكات بة زؤر بلَىَى . ئاوةها كةسانيَك لة دروستكردنى ثةيوندى لةطةلَ دةورو بةرةكةياندا سةركةوتوونين .
7-ئاطامان لة وانةكانى بيَت و سةثةرشتى نوسينةكانى بكةين بةلاَم هةرطيز بؤى نةنوسينةوة , بةلَكو داواى لىَبكةين بة ووردى دووبارة بيخويَنيَتةوة . ئةطةر ثاش ئةم قؤناغةيش ديسانةوة طيروطرفتةكة ضارةسةر نةبوو , قوناغ بة قؤناغ رِيَنماييان بكةين ياخوود داوايان لىَ بكةين كة طيرو طروفتةكة لةطةلَ مامؤستاكةياندا بخةنة بةر باس و ليَكؤلَينةوة و ئةنجام كةيمان ثىَ رِابطةيةنن .
8- نابيَت مندالاَن لةطةلَ يةكتردا بةراورد بكةين . ضونكة خاوةنى توانايى و ليَهاتوويى جياوازن . ئةطةر لة مالَيَكدا مندالَيَك سةركةوتنى باشى بةدةست هيَنا , نابيَت سةرزةنشتى مندالَةكانى تر بكريَت و بيانكةين بة ((ثلة دوو )) ئةم كارة زيان بة كةسايةتيان دةطةيةنيَت و برِوا بة خؤبونيان لىَ دةسيَنيَتةوة.
9-ئةطةر مندالَةكةتان بيروهؤشيَكى فراوانى هةية . بةردةوام لة بةردةميدا و لةبةردةم خةلَكيدا ئةم باسة مةهيَنة سةرزمان و دوبارةى مةكةنةوة . ضونكة ئةم كارة لةلايةكةوة لة كارو ضالاكى و جم وجؤلَى رِؤذانةى دوورى دةخاتةوة وة لةلايةكى ترةوة لة خؤ رِازى بوون لة دةرونيدا طةشةدةكات .
10-ئةطةر مندالَةكانتان لة رِووى خويَندنةوة تواناو ليَهاتووى كةمة ياخود حةزى كةمى بة خويَندن هةية هةرطيز بةبىَ عةقلَ و نةزان و تةمبةلَ بانطى مةكةن . بةكارهيَنانى ئةم ناوناتؤرانة سةرةرِاى كاريطةرى لةسةر خوو رِةوشتى , واى لىَ دةكات كة كةسيَكى تةمبةلَ و نةزان دةربضيَت , مندالَيَك كة ئاوةها باردا شتيضكى لة خؤى هةبيَت , تواناى جولَة و كاروضالاكى لةدةست دةدات و تووشى هالَةتى نادروستى دةكات .
* رِةفتارى بةرِيَزانة لةطةلَ مندالاَن :-
ثةيوةندى دايك و باوك لةطةلَ مندالَ دا يةكةمين و طرنطترين هؤكارة كة كاريطةرى لةسةرخوو رِةوشت و هةلَسوكةوتى داهاتووى مندالَ دا هةية . يةكيَك لة طرنطترين بابةتى ثةيوةندى دايك و باوك لةطةلَ مندالَدا ئةوةية كة دايكان و باوكان بتوانن ثةيوةندى طةرم و طورِ و دلَسؤزانة لةطةلَ مندالَةكةياندا دروست بكةن . دروستكردنى ثةيوةندى دلَسؤزانة ثيَويستية طرنطة دةرونيةكانى مندالَ وةكو ثيَويستى بةسؤز خؤشةويستى ,ئاسودةيى و هاودةردى فةراهةم دةكات .
لةبةر ئةمة , رِيَزطرتن لةطةلَ سؤز و ميهرةبانى دا لةلايةكةوة دلَسؤزى لة مندالَدا دروست دةكات و لةلايةكى ترةوة طةشةى هةمةلايةنةى كةسيَتى مندالَ دةسازيَت .
هةلَسوكةوتى بةرِيَزانةى دايك و باوك لةطةلَ مندالَ سةرةرِاى كاريطةرى ثةروةردةيى كاريطةرى لةسةر ئةوةش دةبيَت كة مندالَان بة ضاوى رِيَزةوة تةماشاى دايك و باوكيان بكةن . ئةم تيَرِوانينة وا لة مندالَ دةكات كة طويَرِايةلَى دايكى و باوكى بيَت و لة قسةكانيان دةرنةضيَت .
© : سايه
لهسهر هێڵ نییه